You are here: Home > ดนตรีลาว > ดนตรีลาวเดิม

ดนตรีลาวเดิม

ดนตรีลาวเดิม
สายเสียงสานสัมพันธ์สองนครินทร์
รองศาสตราจารย์ ดร.เฉลิมศักดิ์ พิกุลศรี
?
???????? ความสัมพันธ์ด้านดนตรีระหว่างราชสำนักสยามและราชสำนักลาวหรือในปัจจุบันที่นักวิชาการด้านดนตรีของลาวเรียกว่าดนตรีลาวเดิมนั้น ปรากฏภาพเป็นรูปธรรมตั้งแต่ครั้งสมัยที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชได้ลาวเป็นเมืองขึ้น ซึ่งตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าสิริบุญสาร ในครั้งนั้นฝ่ายไทยได้นำพระบรมวงศ์และเจ้าอนุวงศ์โอรสของสมเด็จเจ้าสิริบุญสารมาไว้ที่กรุงเทพฯในฐานะตัวประกัน เหตุการณ์ในครั้งนั้นถึงแม้ว่าจะเป็นเหตุการณ์ที่บั่นทอนความรู้สึกด้านความสัมพันธ์อันดีระหว่างทั้งสองประเทศก็ตาม แต่ในมุมกลับกัน เหตุการณ์ในครั้งนั้นกลับปรากฏภาพอันงดงาม โดยเฉพาะอย่างยิ่งมิตรภาพ อันงดงามผ่านมิติด้านการดนตรีและละคร ระหว่างบรมวงศ์ชั้นสูงฝ่ายไทยและลาว ซึ่งกาลต่อมาได้รับการสถาปนาเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พระนามสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และเจ้านายฝ่ายลาวพระนามเจ้าอนุวงศ์ ซึ่งภายหลังได้ครองเมืองเวียงจันทน์

เวียงจันทน์ : เวียงแห่งสรรพดุริยางค์
????????? ความยิ่งใหญ่ของนครใด ๆ ในโลกเมื่อครั้งอดีต นอกจากจะพิจารณาจากโบราณสถานซึ่งถือเป็นส่วนของความเจริญทางด้านกายภาพแล้ว สิ่งที่สำคัญไม่น้อยไปกว่าความเจริญด้านกายภาพคือความเจริญด้านจิตใจที่ซ่อนอยู่ในเบื้องหลังโบราณสถานหรือวัตถุเหล่านั้น โดยภาวะความเจริญด้านจิตใจจะเป็นเครื่องชี้ให้เห็นถึงคุณภาพชีวิตของคนในสังคมได้เป็นอย่างดี
????????? วรรณกรรมพื้นเวียง เป็นวรรณกรรมที่กวีชาวลาวผู้หนึ่งได้ประพันธ์ขึ้นภายหลังจากลาวพ่ายแพ้สงครามในปี พ.ศ. 2369 ในงานวรรณกรรมชิ้นนี้ได้พรรณนาถึงภาพความเจริญรุ่งเรืองของเมืองเวียงจันทน์และดนตรีในสมัยของเจ้าอนุวงศ์ขณะครองเมืองดังความว่า

??????? ยังมีนคเรศฮ้อง เฮียกชื่อ เวียงจันทน์?
ปราการสูงแวดระวัง ทางน้ำ
หอเลยตั้งปตูทวร ทั้งสี่
หยายหน่วยป้องระวังไว้ อยู่สลอน
หอปรางค์ตั้งกลางเมือง ดูอาจ
คำแลแก้วเฮืองเข้ม ฮุงแสง
ยามเมื่อลมพัดต้อง เสียงดิ่ง ดังม่วน
คือดังผาสาทแก้ว เมืองไท้ เทพดึงส์แท้แล้ว
????????????????????? ฯลฯ

???? ยังยินพิณพาทย์ฆ้อง เสียงเสพสวรไล พู้นเยอ
ทั้งระบำเสียงขลุ่ยแคน เพลงได้??
หอยสังข์ก้องสมเสียง กระจับปี่
ซุงต่อยต้องลมกลั้ว ปี่แถ
(อ้างใน บุญเตือน ศรีวรพจน์ 2546 : 36)

วงดนตรีลาวเดิมหน้าหอพระแก้ว เมืองเวียงจันทน์
?

??????????????? ข้อความตามปรากฏในวรรณกรรมพื้นเวียงข้างต้น ฉายภาพความเจริญรุ่งเรืองของดนตรีในราชสำนักเวียงจันทน์ได้อย่างชัดเจน ข้อความข้างต้นไม่เพียงแต่จะแสดงถึงความหลากหลายในด้านจำนวนของเครื่องดนตรีเท่านั้น แต่ยังแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมในการนำมาบรรเลงร่วมกัน อีกทั้งยังสะท้อนให้เห็นถึงกลวิธีการบรรเลงที่ได้พัฒนาแล้วเป็นอย่างดี

สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน
?????????????? ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ด้านดนตรีและการละครของราชสำนักไทยและลาว คงจะไม่มีในยุคใดที่ปรากฏภาพที่ชัดเจนเท่ายุคของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยของไทย และยุคที่เจ้าอนุวงศ์กลับมาปกครองเวียงจันทน์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเจ้าอนุวงศ์ถือเป็นบุคคลที่ทำให้เกิดภาพที่เคลื่อนไหวทางประวัติศาสตร์ดนตรีตลอดสมัยของพระองค์ โดยเจ้าอนุวงศ์นั้นได้เคยประทับอยู่ในประเทศไทยถึง 16 ปี ขณะที่ทรงประทับอยู่ในราชสำนักไทยนั้น พระองค์ศึกษาวิชาการต่าง ๆ ร่วมกับบรรดาพระราชโอรสและพระราชธิดาของพระเจ้าแผ่นดินของไทย จากการที่ทรงประทับอยู่เป็นเวลาหลายปีทำให้ทรงได้ศึกษาธรรมเนียมในราชสำนักไทยเป็นอย่างดี นอกจากนั้นพระองค์ยังทรงมีความสนิทชิดเชื้อกับเชื้อพระวงศ์ไทยหลายพระองค์ โดยเฉพาะพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยตั้งแต่ครั้นยังทรงพระเยาว์ และเจริญพระชนม์พรรษามาด้วยกัน

??????????? ดังเป็นที่ทราบกันดีว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยรัชกาลที่ 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทรงมีพระปรีชาญาณด้านดนตรีเป็นอย่างยิ่ง และสนพระทัยในศิลปะอีกหลายแขนง ดังนั้นแผ่นดินสยามภายใต้ร่มพระบารมีของพระองค์ การดนตรี นาฏศิลป์ กวีนิพนธ์ มีความเจริญรุ่งเรืองอย่างเด่นชัด ในรัชสมัยของพระองค์มีนักปราชญ์ราชบัณฑิตจำนวนมากในราชสำนักที่สำคัญคือ สุนทรภู่ มหากวีเอกยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เจ้าอนุวงศ์ทรงรักและเคารพในรัชกาลที่ 2 ของไทยเป็นอย่างมาก ในขณะที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 ของไทยก็ทรงให้เกียรติต่อเจ้าอนุวงศ์เช่นกัน ดังนั้น ในช่วงที่เจ้าอนุวงศ์กลับไปครองกรุงเวียงจันทน์ในฐานะประเทศราชของไทย ความสัมพันธ์ระหว่างสองแผ่นดินจึงเป็นไปด้วยความราบรื่น

???????????? ครั้นที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงมีพระราชดำริให้สร้างสวนและ สระแก้ว เพื่อให้เป็นที่ประภาสสำราญ เช่นพระราชวังหลวง เมื่อครั้งกรุงเก่า โดยในสวนและสระแก้วนี้ประกอบด้วยตำแหน่งที่สร้างในสระและพลับพลาเสวยหลังหนึ่งบริเวณริมปากสระ เมื่อสร้างเสร็จแล้วทรงเห็นว่าสมควรจะสร้างสวนขวาในพระบรมมหาราชวัง จึงโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นเจษฏา-บดินทร์เป็นแม่กองในการจัดสร้างในสวนขวา นอกจากจะเป็นการประดับตกแต่งสวนทั่วไปแล้ว พระองค์ยังโปรดให้พระยามนตรีสุริยวงศ์สร้างเก๋งโรงละครหรือโรงเสภาขึ้น

??????????? ในพระราชวิจารณ์จดหมายเหตุความทรงจำกรมหลวงบรินทรเวทีซึ่งถือเป็นเอกสารประวัติ-ศาสตร์ชิ้นสำคัญ ซึ่งแสดงให้เห็นความสนพระทัยในการทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมให้เจริญรุ่งเรือง อีกทั้งยังแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์อันดีผ่านมิติด้านการดนตรีและการละครระหว่างราชสำนักไทยและลาวดังปรากฏหลักฐานในตราสารที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ส่งไปถึงเจ้าอนุวงศ์เจ้าเมืองเวียงจันทน์มีความตอนหนึ่งว่า

เทศกาลแต่งเก๋งแลเลี้ยงดูข้าทูลละครครั้นใด
ก็มีพระราชหฤทัยคิดถึงเจ้าเวียงจันทน์ทุกครั้ง
ด้วยมิได้ลงไปเห็น—ถ้าเจ้าเวียงจันทน์ว่างราชการ
เมื่อใด จะลงไปเฝ้าทูลละออง ณ กรุงเทพฯก็ให้พาบุตร
ภรรยา มโหรี ละคร จะได้เล่นตามสบายใจ
(พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว , 2508 : 433)

????????? ข้อความจากพระราชวิจารณ์จดหมายเหตุความทรงจำตามที่ยกมานี้แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์อันดี และมิตรภาพอันงดงามที่มีต่อกันระหว่างแผ่นดินไทยและลาว และหากพินิจพิเคราะห์อย่างละเอียดถี่ถ้วนแล้ว จะพบว่าความสัมพันธ์อันราบรื่นในภาพแห่งการสมานฉันท์นี้เกิดจากพระราชหฤทัยของพระเจ้าอยู่หัวของไทยและเจ้าเมืองเวียงจันทน์ที่รักในเสียงดนตรี จึงอาศัยดนตรี-ละครเป็นสื่อแห่งสัมพันธภาพที่ดูเป็นธรรมชาติและงดงาม บทความบทนี้จึงมุ่งหวังให้ผู้ที่มีหน้าที่บริหารแผ่นดิน ไม่ว่าจะเป็นประเทศใดในโลก ไม่ว่าจะเป็นระดับใดในประเทศ ให้รู้เห็นถึงคุณค่าของการสร้างความสัมพันธ์ที่ปราศจากการเอารัดเอาเปรียบ ให้เกียรติซึ่งกันและกัน ในกระบวนวิธีที่ว่านี้ดนตรีจึงเป็นอีกมิติหนึ่งของการสร้างสัมพันธภาพที่ปราศจากผลประโยชน์ต่างตอบแทน

เอกสารอ้างอิง
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว , พระบาทสมเด็จพระ . พระราชวิจารณ์จดหมายเหตุ กรมหลวงนครินทร เทวี (พ.ศ. 2540 -2381)พิมพ์ครั้งที่ 5 พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์,2508 (อนุสรณ์ในงานฌาปณกิจ ศพนางสาวแย้ม ประเสริฐกุล ณ เมรุวัดธาตุทอง 31 ตุลาคม 2509)

ธรรมการ , กระทรวง. พระธาตุเจดีย์ ? วัดสำคัญและพระครูยอดแก้วโพนสะเม็ก บาลี พุทธรักษาและ คณะแปล เอกสารวิชาการร่วมสมโภช 700 ป เมืองเชียงใหม่ อันดับที่ 3 ประวัติศาสตร์และ โบราณคดีลาว. เชียงใหม่:สถาบันวิจัยสังคม . มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ , 2537

บุญเตือน ศรีวรพจน์ คันฉ่องส่องวรรณคดี กรุงเทพฯ : ห้างหุ่นส่วนจำกัด เสริมสิน พรีเพรส ซิสเต็ม , 2546

มหาคำ จำปาแก้วมณี และคณะ . ประวัติศาสตร์ลาว. สุวิทย์ ธีรศาสวัต แปล. ขอนแก่น : คณะ มนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 2539 .

สิลา วีระวงส์ . ประวัติศาสตร์ลาว. สมหมาย เปรมจิตต์. ผู้แปล เชียงใหม่ : สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ , 2535

อู่คำ พมวงสา . ประวัติศาสตร์ลาว. ชอบ ดีสวนโคก แปล ขอนแก่น : คณะมนุษยศาสตร์และ สังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ,2539

แอมอเนียร์ เอเจียน. บันทึกการเดินทางในลาว. ทองสมุทร โดเร และ สมหมาย เปรมจิตต์ ผู้แปล. เชียงใหม่ : สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ , 2539

Share |
  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • Twitter
  • RSS

Leave a Reply